ၵၢၼ်ၵိူတ်ႇတင်ႈလၢၼ်ႉၼႃး လႄႈ ဝွင်ႉယွၼ်ႇ
ပိုၼ်းမိူင်းလၢၼ်ႉၼႃးၼႆႉ တႄႇတင်ႈမႃးမိူဝ်ႈပီႊ ၁၂၅၉ ၼႂ်းပၢၼ် ၽယႃးမင်းရၢႆး (ၸဝ်ႈမင်းရၢႆး) ၸဝ်ႈၽူႈၵွၼ်းဝဵင်းငိုၼ်းယၢင်း။ ဝၢႆးၶိုၼ်ႈပၢၼ်ႇပွင်မိူင်းယဝ်ႉ ၸဝ်ႈလႆႈမႄႇဢမ်းၼၢတ်ႈ ႁူမ်ႈတုမ်ႊဝဵင်းဢွၼ်ႇဝဵင်းဢိတ်း ၼႂ်းထုင်ႉၼမ်ႉမ်ႉၵူၵ်း၊ ၼမ်ႉဢိင် လႄႈ ၼမ်ႉပိင်းတွၼ်ႊၼိူဝ် ႁႂ်ႈပဵၼ်ပိူၵ်ႈလဵဝ်ၵၼ်သေ တင်ႈပဵၼ် “မိူင်းလၢၼ်ႉၼႃး” တီႈၵဵင်းႁၢႆး ပဵၼ်ငဝ်ႈၸိုင်ႈ (ဝၢႆးမႃးလႆႈလႅၵ်ႈလၢႆႊၵႂႃႇတီႈ ဝဵင်းၾၢင် လႄႈ ဝဵင်းၵုမ်းၵၢမ်း)။
ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းလဵဝ်ၵၼ်ၼၼ်ႉ ဝွင်ႉယွၼ်ႇ (မွင်ႇၵူဝ်ႇ) ဢၼ်မီး ၵုပ်ႇလၢႆးၶၢၼ် ပဵၼ်ၸဝ်ႈဝွင်ႉၼၼ်ႉၵေႃႈ တႄႇၶႂၢၵ်ႈမႄႇဢမ်းၼၢတ်ႈလူင်းမႃးတၢင်းၸၢၼ်း။ မွင်ႇၵူဝ်ႇသိမ်းလႆႈမိူင်းတႃႈလီႈ (ယူႇၼၢၼ်ႇ) မိူဝ်ႈပီႊ ၁၂၅၃ သေ ၸႂ်ႉမိူင်းယူႇၼၢၼ်ႇပဵၼ်ထၢၼ်သိုၵ်း တႃႇတေတိုၵ်းသိမ်းမိူင်းတၢင်းၸၢၼ်းထႅင်ႈ။
ၵၢၼ်မႄႇၶႂၢၵ်ႈဢမ်းၼၢတ်ႈမွင်ႇၵူဝ်ႇ
ဝွင်ႉယွၼ်ႇၼႆႉ မီးလၢႆးႁဵတ်းသၢင်ႈဢၼ်ဢဝ်သိုၵ်းတိုၵ်းသိမ်းႁႂ်ႈမိူင်းပိူၼ်ႈယွမ်းၸူး ဢမ်ႇမိူၼ်ဝွင်ႉၶႄႇပၢၼ်ၵွၼ်ႇ ဢၼ်ၵူၺ်းပႂ်ႉႁပ်ႉၶူဝ်းၶွၼ်ႇ။ မိူင်းဢၼ်ပဵၼ်ပဝ်ႈမၢႆမွင်ႇၵူဝ်ႇတၢင်းၸၢၼ်းမီးယူႇ ၃ တီႈ-
- မိူင်းမႅၼ်း (ပူးၵမ်ႇ ဢမ်ႇၼၼ် မိူင်းမၢၼ်ႊ)
- ဢၼ်ၼမ် (တၢႆႇဝႅတ်ႉ ဢမ်ႇၼၼ် မိူင်းဝႅတ်ႉၼၢမ်း)
- ပႃႇပၢႆႇသီႇၾူးၵေႃ (မိူင်းၼၢင်းမေးပႅတ်ႇပၢၵ်ႇ) ဢၼ်ပဵၼ် မိူင်းလၢၼ်ႉၼႃး ၶွင်ၽယႃးမင်းရၢႆး ဢၼ်ဢမ်ႇယွမ်းၸူးမွင်ႇၵူဝ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
မွင်ႇၵူဝ်ႇသိမ်းလႆႈမိူင်းပူးၵမ်ႇ မိူဝ်ႈပီႊ ၁၂၈၇ တေႃႇပေႃးမိူင်းပူးၵမ်ႇလူႉသုမ်းၵႂႃႇ။ ၵူၺ်းၵႃႊ မိူဝ်ႈၵႂႃႇတိုၵ်းမိူင်းဝႅတ်ႉၼၢမ်းၼၼ်ႉ သုမ်းၵၢၼ်ႉမႃးတင်း ၃ ပွၵ်ႈ။
ၵၢၼ်ၶဝ်ႈတိုၵ်းလၢၼ်ႉၼႃး
မိူဝ်ႈပီႊ ၁၂၈၄ မွင်ႇၵူဝ်ႇသူင်ႇသိုၵ်းမႃးတိုၵ်းလၢၼ်ႉၼႃးၵမ်းဢွၼ်တၢင်း။ သိုၵ်းမွင်ႇၵူဝ်ႇလႆႈၶဝ်ႈသိမ်းလႆႈ ၵဵင်းႁုင်ႈ(သိပ်းသွင်ပၼ်းၼႃး) ဢၼ်ပဵၼ်ဝဵင်းလႅၼ်ႊလိၼ် လႄႈ ပဵၼ်ၾၵ်းတူလူင်လၢၼ်ႉၼႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၽယႃးမင်းရၢႆး လႆႈႁူႉၶၢဝ်ႇဝႃႈမွင်ႇၵူဝ်ႇတေလူင်းမႃးတိုၵ်း ၸဝ်ႈၸင်ႇမႄႇဢမ်းၼၢတ်ႈလူင်းတၢင်းၸၢၼ်းသေ သိမ်းလႆႈမိူင်းႁရိပုၼ်ႇၸႆး မိူဝ်ႈပီႊ ၁၂၉၂။ ထိုင်မႃးပီႊ ၁၂၉၄ ၵုပ်းလၢႆးၶၢၼ် သဵင်ႈၵၢမ်ႇ၊ ၸဝ်ႈဝွင်ႉဢၼ်တႅၼ်းတၢင်ၼၼ်ႉ ၸင်ႇသင်ႇယင်ႉၵၢၼ်သိုၵ်းဝႆႉၸူဝ်ႊၶၢဝ်း။
ပၢင်သိုၵ်းလူင် (ပီႊ ၁၂၉၆–၁၃၀၁)
မိူဝ်ႈပီႊ ၁၂၉၆ ၽယႃးမင်းရၢႆးတင်ႈ ဝဵင်းၵဵင်းမႂ်ႇ ပဵၼ်ဝဵင်းႁေႃၶမ်း။ ဝၢႆးၼၼ်ႉ ၸဝ်ႈလႆႈႁူမ်ႈမိုဝ်းတင်းမိူင်းလိုဝ်ႉ (ၵဵင်းႁုင်ႈၼွႆႉ) ၶဝ်ႈတိုၵ်းၶိုၼ်းၵဵင်းႁုင်ႈလူင် (ဢၼ်မွင်ႇၵူဝ်ႇၵွၼ်းဝႆႉ)။ လွင်ႈၼႆႉႁဵတ်းႁႂ်ႈဝူင်ႉမွင်ႇၵူဝ်ႇ ၸႂ်လမ်သေ သူင်ႇတပ်ႉသိုၵ်းလူင် ဢၼ်မီးႁႅင်းၵူၼ်း ၂၀၀၀၀ ပၢႆ မႃးတိုၵ်းလၢၼ်ႉၼႃး မိူဝ်ႈပီႊ ၁၃၀၁။
ၽႅၼ်ၵၢၼ်တိုၵ်း
သိုၵ်းမွင်ႇၵူဝ်ႇ သုမ်းၵၢၼ်ႉယႂ်ႇလူင် ယွၼ်ႉမိူင်းလၢၼ်ႉၼႃးမီးလွႆသုင် တၢင်းၵႂႃႇယၢပ်ႇ၊ လႅၼ်လိၼ်ယူႇၼၢၼ်ႇၵေႃႈမီးၵၢၼ်ပဵၼ်သိုၵ်းၼႂ်းမိူင်းထႅင်ႈ။ ဝူင်ႉမွင်ႇၵူဝ်ႇ ယင်းလႆႈသင်ႇတႅတ်းၶေႃး ၸဝ်ႈသိုၵ်းၸဝ်ႈၵဝ်ႇ တႃႇတေပိၵ်ႉလွင်ႈဢၢႆဢၼ်သုမ်းသိုၵ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပီႊ ၁၃၀၂–၁၃၀၃ မွင်ႇၵူဝ်ႇမႃးတိုၵ်းထႅင်ႈၵေႃႈ သုမ်းၵၢၼ်ႉမိူၼ်ၵဝ်ႇ။
ၵၢၼ်လႅၵ်ႈလၢႆႊ လႄႈ လွင်ႈငမ်းယဵၼ်
ထိုင်မႃးပီႊ ၁၃၁၁ ဝူင်ႉမွင်ႇၵူဝ်ႇဢၼ်မႂ်ႇ ၶိုၼ်ႈမႃးပုတ်ႈတႅၼ်း သေဢဝ်လၢႆးႁဵတ်းသၢင်ႈတၢင်းၵၢၼ်ၽွင်းၶဵဝ် မႃးၸႂ်ႉတႅၼ်းၵၢၼ်သိုၵ်း ယွၼ်ႉငိုၼ်းၵွင်ၵၢင်မိူင်းလူႉသုမ်းၼမ်။ ၼႂ်းပီႊလဵဝ်ၵၼ်ၼၼ်ႉ ၽယႃးမင်းရၢႆးၵေႃႈ သဵင်ႈၵၢမ်ႇ။ ၽယႃးၸႆးသူင်ႇၶရၢမ်ႇ ၸဝ်ႈလၢၼ်ႉၼႃးဢၼ်မႂ်ႇ ၸင်ႇလႅၵ်ႈလၢႆႊမႃးႁဵတ်းၵၢၼ်ၽွင်းၶဵဝ်တင်းမွင်ႇၵူဝ်ႇ သူင်ႇ “ၶူဝ်းၶွၼ်ႇ” တႃႇႁႂ်ႈမီးၵၢၼ်ၵႃႉၶၢႆလႄႈလွင်ႈငမ်းယဵၼ်။
ၶေႃႈၵႂၢမ်းတွၼ်ႈပၼ်
ပိုၼ်းသိုၵ်းလၢၼ်ႉၼႃး-မွင်ႇၵူဝ်ႇၼႆႉ မၼ်းၼႄႁႂ်ႈႁၼ်ဝႃႈ မိူင်းဢွၼ်ႇမိူင်းၼိူင်ႈ ၸၢင်ႊတိုၵ်းပေႉဢမ်းၼၢတ်ႈလူင် ဢၼ်ယၢမ်ႈသိမ်းမႃးယဝ်ႉၵူႊတီႊၼႂ်းလူၵ်ႈ။ ထိုင်မႃးပၢႆပၢၼ်ဝွင်ႉယွၼ်ႇလူမ်ႉလႅဝ် မိူင်းလၢၼ်ႉၼႃးၵေႃႈသိုပ်ႇမီးလွင်ႈလွတ်ႈလႅဝ်းသဝ်းၶေႃ လႄႈ သိုပ်ႇမီးၵၢၼ်ၽွင်းၶဵဝ်ၵပ်းသိုပ်ႇတင်းဝွင်ႉမိင်ႈ (Ming) သိုပ်ႇမႃး။ ၵၢၼ်သူင်ႇၶွၼ်ႇၼၼ်ႉ ပဵၼ်လၢႆးႁဵတ်းသၢင်ႈတၢင်းၵၢၼ်မိူင်း တႃႇႁႂ်ႈမိူင်းလွတ်ႈၽေးသိုၵ်း၊ ဢမ်ႇၸႂ်ႈဝႃႈတူၵ်းပဵၼ်မိူင်းၶိုၼ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
